Marek siedział przy kuchennym stole w mieszkaniu na Ursynowie, laptop otwarty, w słuchawkach cichy szum wentylatora. Za oknem sierpniowy wieczór, gdzieś na dole warszawski tramwaj skrzypiał na zakręcie przy Nabielaka, a w kuchni pachniało jeszcze zupą pomidorową, którą Ola ugotowała na obiad. Telefon zawibrował po raz trzeci tego dnia.
– Nie ucz mnie życia, jestem twoją matką. Przelej pieniądze, a potem porozmawiamy.
Marek wysłuchał, kiwnął głową w pustkę – bo przecież nikt go nie widział – i zrobił coś, czego nikt się po nim nie spodziewał. Ale to dopiero za chwilę.
Na razie odłożył telefon obok kubka z zimną już herbatą. Ola postawiła przed nim talerz z kanapkami, usiadła naprzeciwko i zapytała cicho:
– Znowu Bożena?
– Tak. Mówi, że jej kot, ten rudy, Filemon, choruje. Trzeba specjalnej karmy, jakieś trzysta złotych. Do jutra.
– A ile jej wysłałeś w zeszłym tygodniu?
Marek potarł kark. – Osiemset. Czynsz jej się spóźnił, no i jeszcze ten rachunek za prąd, zaległości od marca.
Ola zacisnęła usta, ale nic nie powiedziała. Wiedziała, że każde słowo o teściowej działa jak zapałka rzucona w kałużę benzyny. Marek sam to wszystko rozumiał, tylko że za każdym razem, kiedy rozmowa schodziła na matkę, w środku włączał mu się jakiś stary mechanizm winy, którego nie potrafił wyłączyć.
– Chcę tylko, żeby stanęła na nogi – powiedział, nie patrząc na żonę. – Jeszcze parę miesięcy. Obiecała, że po Nowym Roku zacznie szukać pracy.
– Marek. Nowy Rok był siedem miesięcy temu.
Milczał. Ola wstała, podeszła i położyła mu dłoń na ramieniu.
– Nie jestem twoim wrogiem, wiesz? Po prostu jestem obok. I boli mnie, jak się tak szarpiesz.
– Wiem – przykrył jej rękę swoją. – Wiem, Ola.
Tego wieczoru mimo wszystko przelał pieniądze. A potem otworzył arkusz z wydatkami i długo patrzył na liczby, które układały się w bardzo nieprzyjemny obraz. Dwa mieszkania na utrzymaniu, dwa stosy rachunków, niekończące się prośby – i ani złotówki z powrotem. Rok temu, kiedy ojciec Marka zmarł, zostawił po sobie warsztat samochodowy przy Puławskiej, mały, ale z dobrą klientelą. Formalnie warsztat wciąż był zapisany na matkę. To była jego jedyna realna wartość w tej rodzinie – i, jak się okaże, jedyna karta, którą Marek miał w ręku.
Telefon zadzwonił znowu. Numer Bożeny.
– Halo, mamo.
– Marku, pomyślałam – może przeprowadzę się do was? Macie w kuchni tę sofę, nie zajmę dużo miejsca. A mieszkanie można by wynająć, zawsze jakieś pieniądze.
– Mamo, mieszkamy w kawalerce. Trzydzieści cztery metry.
– I co z tego? Jestem skromna, wiesz przecież. A twoja Ola niech się trochę ściśnie. Nie musi całej szafy zajmować swoimi ciuchami.
Marek zamknął oczy. Gdzieś głęboko poruszyła się chęć, żeby powiedzieć prawdę – ostro, krótko, bez owijania w bawełnę. Nie zrobił tego.
– Porozmawiajmy o tym później, dobrze? Mam teraz pracę.
– Ty zawsze jesteś zajęty – obraziła się Bożena. – Dla matki nigdy nie ma czasu.
W sobotę Bożena pojawiła się bez zapowiedzi. Dzwonek zabrzęczał o siódmej rano, kiedy Ola jeszcze spała, a Marek dopiero zaparzył pierwszą tego dnia kawę.
– Mamo, mogłaś zadzwonić – powiedział, otwierając drzwi.
– Po co dzwonić? Jestem matką, nie kurierem. Przyszłam – otwieraj.
Weszła, obrzuciła spojrzeniem przedpokój i skrzywiła nos. – Znowu kurz na półce. Twoja Ola w ogóle nie sprząta? Za moich czasów dziewczyny dbały o dom.
– Mamo, oboje wczoraj pracowaliśmy do północy. Dziś mieliśmy odpocząć.
– Odpocząć? W takim bałaganie? – matka poszła do kuchni i zajrzała do lodówki. – A gdzie masło? Normalni ludzie trzymają w domu masło.
Z pokoju wyszła Ola – jeszcze zaspana, w za dużej koszulce, z włosami związanymi w kucyk.
– Dzień dobry, Bożeno.
– Dobry? Nic dobrego tu nie widzę. Stoi tu w jakichś szmatach przed dorosłym człowiekiem. Ubierz się przyzwoicie.
Ola bez słowa wzięła z krzesła sweter i narzuciła na ramiona. Marek zauważył, że twarz żony pobladła, i delikatnie ujął matkę pod łokieć.
– Mamo, chodź do kuchni. Zrobimy herbatę, spokojnie porozmawiamy.
Przy herbacie Bożena zaczęła swój zwykły program: skarżyła się na samotność, na hałaśliwych sąsiadów z klatki, na to, że kotu ciasno w kawalerce, a pies tęskni za spacerami. W tym momencie wspomniała o działce.
– Przydałby mi się domek, Marku. Mały, za miastem. Pod Grójcem może, albo w stronę Piaseczna. Dla zwierząt, dla zdrowia.
– Domek? – Marek się zakrztusił. – Mamo, ledwo utrzymuję dwa mieszkania.
– No, nie teraz. Ale pomyśl. Jesteś przecież mądrym chłopcem, dobrze zarabiasz.
– Zarabiam normalnie. Ale normalnie to nie znaczy bez dna.
Matka obraziła się, zacisnęła usta. – A to tak. Czyli swojej Oli wszystko kupisz, a matce nawet działki żal.
– Ja Oli nic nie kupuję, ona sama zarabia – Marek starał się mówić spokojnie.
Bożena wstała od stołu, odsunęła krzesło z hukiem, jakby to był ostatni argument w sądzie. – Więc tak to wygląda. Zapisałeś na siebie warsztat po ojcu, mieszkasz wygodnie z tą swoją, a rodzoną matkę traktujesz jak żebraczkę.
– Warsztat jest na ciebie zapisany, mamo. Zawsze był.
– Bo ja tam nic nie rozumiem z tych papierów! To ty tam teraz rządzisz, ty bierzesz zlecenia, ty decydujesz, komu dać zniżkę, a ja mam siedzieć i czekać na przelew jak żebraczka pod kościołem.
To była prawda tylko w połowie. Warsztat od śmierci ojca prowadził Krzysiek, wieloletni mechanik, uczciwy do bólu, który co miesiąc przysyłał Bożenie rozliczenie co do grosza. Marek nigdy tam nie rządził. Ale w tamten sobotni poranek nie miał siły tego prostować.
Wyjechała trzaskając drzwiami, obiecując, że zadzwoni do prawnika, bo, jak powiedziała, „matka też ma prawa". Ola stała przy zlewie, myjąc kubek po herbacie w kółko, choć był już czysty od dawna.
– Marek. Ja tak dłużej nie mogę.
– Wiem.
– Nie, ty nie wiesz. Ja się boję wracać do własnego domu. Boję się, że znowu tu będzie stała i mówiła mi, jak mam się ubierać.
Trzy dni później zadzwonił Krzysiek z warsztatu, głos miał napięty. – Marek, słuchaj, twoja matka była tu wczoraj. Z jakimś facetem, mówił, że jest notariuszem, z Grodziska. Chciała, żebym podpisał papiery, że warsztat "faktycznie prowadzi ona", żeby mogła… nie wiem dokładnie co, ale brzmiało to jak sprzedaż udziałów jakiemuś kuzynowi z Radomia. Nie podpisałem. Ale mówię ci, bo to twój ojciec to zbudował, nie chcę, żeby to się rozjechało po cichu.
Marek siedział z telefonem przy uchu, patrząc na plamę po kawie na obrusie, którą Ola zawsze ścierała, a ta zawsze wracała, bo blat był stary i porowaty. W tamtej chwili coś w nim się przełamało – nie ze złości, tylko z pewnego rodzaju zmęczenia, które w końcu przypomina jasność.
Następnego dnia Marek pojechał do notariusza przy Alejach Jerozolimskich, tego samego, u którego kiedyś sporządzali akt poświadczenia dziedziczenia po ojcu. Wyjął z szuflady kopię testamentu – ojciec, zanim umarł na raka trzustki, zdążył dopisać klauzulę, o której Bożena nie wiedziała, bo nigdy nie czytała dokumentów do końca, tylko podpisywała, co jej podano: udziały w warsztacie w wysokości sześćdziesięciu procent przechodzą na syna automatycznie po upływie roku od śmierci spadkodawcy, jeśli matka nie podejmie zarządu osobiście. Rok minął dwa tygodnie wcześniej.
Notariusz, pani Ewa Grabowska, wysoka kobieta w okularach o czerwonej oprawce, przejrzała dokumenty i powiedziała krótko: – Wszystko się zgadza. Może pan złożyć wniosek o wpis do rejestru już dziś.
Marek złożył wniosek. Zamiast tego wieczoru zadzwonić do matki i przelać kolejne pieniądze na karmę dla kota, zamiast tego napisał do niej SMS: „Mamo, jutro o dwunastej spotykamy się w warsztacie. Będzie Krzysiek i notariusz. Musimy to wyjaśnić przy wszystkich."
Bożena przyjechała spóźniona czterdzieści minut, w futrze mimo sierpniowego upału, z torebką, w której – jak się później okazało – trzymała już gotowy akt sprzedaży udziałów kuzynowi Zenkowi. Weszła do warsztatu, gdzie pachniało olejem silnikowym i gdzie na ścianie wciąż wisiało zdjęcie ojca Marka przy pierwszym citroenie, którego kiedyś naprawił.
– No i co to za teatr, Andrzeju… Marku – poprawiła się, jakby imię syna też jej umykało z pamięci, kiedy była zdenerwowana.
Marek położył na blacie warsztatowego biurka teczkę z dokumentami. – Mamo, warsztat od dwóch tygodni formalnie jest mój. W sześćdziesięciu procentach. Zgodnie z testamentem taty.
– To niemożliwe, nikt mi nic nie mówił!
– Bo nie czytałaś papierów. Ja czytałem. – Marek otworzył teczkę, wyjął kopię aktu notarialnego i położył przed matką. – Tu jest twój podpis, mamo. Sprzed roku. Pod klauzulą.
Bożena spojrzała na kartkę, potem na Krzyśka, który stał oparty o regał z częściami, milczący, z rękami skrzyżowanymi na piersi. Potem na notariusz Grabowską, która przyszła osobiście, bo Marek poprosił o to wprost – żeby nikt później nie mówił, że to był jakiś oszukańczy, prywatny układ.
– Zamierzałaś sprzedać udziały Zenkowi – powiedział Marek spokojnie, bez podniesionego głosu. – Krzysiek mi powiedział o notariuszu z Grodziska. Nie musisz zaprzeczać, mamo, mam nagranie z rozmowy, którą Krzysiek nagrał sobie na wszelki wypadek, bo się bał, że coś tu nie gra.
Cisza w warsztacie trwała długo. Gdzieś na zewnątrz przejechał autobus linii 401, zaskrzypiały hamulce.
– Ja tylko chciałam mieć na życie – powiedziała w końcu Bożena, ale głos jej już nie miał tej pewności co przez telefon. – Ty masz wszystko, Marku. Mieszkanie, żonę, pracę. A ja mam co? Emeryturę tysiąc osiemset złotych.
– Mamo, przez ostatni rok przelałem ci na konto trzydzieści dwa tysiące złotych. Nie na warsztat – na ciebie, na kota, na czynsz, na wszystko, o co prosiłaś. To nie jest kwestia tego, że nie masz na życie. To jest kwestia tego, że próbowałaś sprzedać coś, co nie było już wyłącznie twoje, za moimi plecami.
Marek nie podniósł głosu ani razu. Podpisał z Krzyśkiem aneks do umowy zarządczej – od teraz to on, Marek, decyduje o kierunku firmy, a matka zachowuje swoje czterdzieści procent i regularną wypłatę z zysku, jak każdy wspólnik, ale bez prawa jednoosobowo cokolwiek sprzedawać czy zastawiać. Notariusz Grabowska potwierdziła wpis tego samego dnia po południu.
Bożena wyszła z warsztatu bez pożegnania, futro nadal na ramionach mimo trzydziestu stopni na zewnątrz. Nie zadzwoniła tego wieczoru. Ani następnego.
Ola czekała na Marka w domu, siedziała na balkonie z filiżanką kawy, obok stał kwiat, który od tygodnia więdnął, bo nikt nie miał czasu go podlać. Marek usiadł obok, położył teczkę na stoliku.
– I jak? – zapytała.
– Podpisane. Warsztat mój w sześćdziesięciu procentach, ona zostaje wspólniczką na czterdziestu, ale bez prawa sprzedaży. Krzysiek dalej prowadzi serwis, ja pilnuję papierów.
Ola nic nie powiedziała, tylko wzięła teczkę do rąk, otworzyła i przejrzała pierwszą stronę – klauzulę z podpisem notariusz Grabowskiej, datę, pieczęć.
Telefon Marka zabrzęczał – SMS od matki: „Nie spodziewałam się tego po tobie". Marek przeczytał, odłożył telefon ekranem w dół, obok pustej filiżanki, i nalał sobie kawy z tego samego dzbanka co Ola.
